Materiały do Konkursu o T.Kościuszce.

Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko (ur.4 lutego 1746 na  Mereczowszczyźnie, zm. 15 października 1817 w Solothurn w Szwajcarii). Był czwartym, najmłodszym dzieckiem Tekli z Ratomskich i Ludwika Tadeusza, miecznika brzeskiego, pułkownika regimentu buławy polnej litewskiej. Gniazdem rodzinnym rodu Kościuszków były Siechnowicze. Tadeusz Kościuszko pochodził ze spolonizowanej, niezbyt zamożnej szlachty, pieczętującej się herbem Roch III.

W 1755 r., Tadeusz gdy miał ukończone dziewięć lat, wraz ze starszym bratem Józefem rozpoczął kształcenie w szkole pijarów w Lubieszowie. W 1758 roku zmarł ojciec Tadeusza. Osierocony musiał przerwać naukę w 1760 roku, ale dzięki wsparciu potężnych książąt Czartoryskich mógł kontynuować ją w 1765 r. Szkole Rycerskiej. Szkoła ta powstała z  inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i za zadanie miała przygotować młodzież szlachecką do służby w wojsku i do służby publicznej. Kościuszko należał do najzdolniejszych uczniów. W szkole kadeci nazywali go „Szwedem” w związku z jego porywczością, żywością i uporem. W 1768 r. Kościuszko stracił matkę.

Wyjątkowo uzdolniony Tadeusz w 1769 r., uzyskał królewskie stypendium na studia. Wraz z przyjacielem Józefem Orłowskim wyjechał do Paryża. Tam byli słuchaczami Królewskiej Akademii Malarstwa i Rzeźby. Bardziej interesowała Kościuszkę inżynieria wojskowa, którą studiował poprzez prywatne korepetycje (jako cudzoziemiec nie mógł studiować na francuskiej uczelni wojskowej).

W 1774 r. Kościuszko powrócił do kraju, okazało się jednak, że nie ma dla niego pracy. Majątkowe spory z bratem Józefem też nie nastrajały optymistycznie. Kościuszko pomimo starań nie otrzymał przydziału do armii polskiej. Wkrótce znalazł się w trudnej sytuacji materialnej, dlatego też Tadeusz zatrudnił się jako nauczyciel córek hetmana Józefa Sosnowskiego. Uczył historii, matematyki i rysunków. Wówczas zakochał się z wzajemnością w jednej z córek, Ludwice. Sosnowscy byli przeciwni małżeństwu z powodu różnic majątkowych. Sosnowski miał rzec: „Synogarlice nie dla wróbli, a córki magnackie nie dla drobnych szlachetków”. Pechowa miłość do hetmanówny Ludwiki Sosnowskiej przyspieszyła decyzję Tadeusza o wyjeździe. Przez Drezno i Paryż trafił do Ameryki. Droga nie była łatwa, gdyż statek na którym płynął, rozbił się. Mimo to w 1776 roku stanął na amerykańskim wybrzeżu.

Ten wykształcony, zdolny inżynier wojskowy i artylerzysta długo prosił amerykański Kongres o jakieś stanowisko w wojsku. Mimo, że Amerykanom rozpaczliwie brakowało ludzi, jeszcze bardziej brakowało pieniędzy. Stąd niezbyt chętnie przyjmowali zawodowych oficerów, którym trzeba było dobrze zapłacić. W końcu Kościuszko otrzymał angaż (18 X 1777) i jako pułkownik Armii Kontynentalnej wsławił się zaplanowaniem i przygotowaniem umocnień dla wojsk amerykańskich pod Saratogą w 1777 roku. Dzięki tym umocnieniom Amerykanie wygrali pierwszą ważną bitwę, która spowodowała włączenie się do wojny państw z Europy.

Na rozkaz Washingtona budował forty w Filadelfii i West Point. Do obowiązków Kościuszki należało również organizowanie przepraw armii przez rzeki. Projektował na potrzeby wojska użyteczne płaskodenne łodzie, drewniane pontony, które nadawały się do transportu na wozach. Ze swych zadań Kościuszko wywiązał się doskonale. W uznaniu zasług Tadeusz Kościuszko otrzymał 13 października 1783 r. stopień generała brygady armii amerykańskiej. Otrzymał też specjalne podziękowanie, nadanie gruntu ( około 250 ha) oraz znaczną sumę pieniędzy. Od Washingtona Kościuszko otrzymał ponadto parę pistoletów i szablę, na której napis głosił: „Ameryka i Washington przyjacielowi swemu, Tadeuszowi Kościuszce”. Było to wielkie wyróżnienie. Dużą satysfakcję sprawiło Kościuszce przyjęcie go w poczet Towarzystwa Cyncynatów. Towarzystwo to zawiązane zostało przez najbardziej zasłużonych weteranów wojny. Jego członkowie mieli prawo do noszenia Orderu Cyncynata, zaś dewizą orderową było: Omnia reliquit servare Republicam ( Wszystko opuścił dla dobra Ojczyzny) oraz Virtuti Premium (Nagroda za cnotę). W czasie pobytu w Ameryce Kościuszko zachorował na febrę. Skutki tej choroby odczuwał do końca życia.

Kościuszko wyjechał z Ameryki po 1784 roku. Wrócił do Polski, by osiąść w należącej do niego części rodzinnych Siechnowicz. Mimo trudnej sytuacji materialnej, przesiąknięty ideałami wolności obniżył chłopom pańszczyznę. Ważnym przełomem w życiu kraju stał się Sejm zwany Wielkim, obradujący w latach 1788-1792. Jedną z pierwszych jego uchwał było podniesienie liczebności wojska do 100 tysięcy żołnierzy. Wspomniana uchwała otworzyła Tadeuszowi możliwość kariery wojskowej w armii Rzeczypospolitej.

W 1789 roku w związku z rozbudową sił zbrojnych Kościuszko uzyskał patent generalski i pensję 12 tys. złotych rocznie. Wkrótce jego talenty okazały się potrzebne. Podczas wojny w obronie Konstytucji 3 Maja w 1792 roku dowodził jedną z trzech dywizji koronnych. Podczas największej bitwy kampanii, pod Zieleńcami ( 18 czerwca 1792), pojawił się pod sam jej koniec. Ale w bitwie obronnej pod Dubienką ( 18 lipca 1792 ) wykazał kunszt inżyniera i fortyfikatora. Wojna zakończyła się klęską z winy króla. Jej goryczy nie osłodził” grad nagród (Virtuti Militari i Order Orła Białego). Ważnym elementem uznania zasług Tadeusza Kościuszki było przyznanie mu 26 sierpnia 1792 roku przez francuskie Zgromadzenie Prawodawcze honorowego obywatelstwa Francji. Był to wyraz uznania dla działalności i walki o wolność.

W połowie września 1792 r. Kościuszko podjął decyzję o emigracji. Udał się do Lipska, głównego ośrodka polskiej emigracji politycznej. Podróżował pod przybranym nazwiskiem Tadeusz Bieda. Przyjazd do Lipska zapoczątkował nowy etap w jego życiu, związany z przygotowaniem do insurekcji.

Powstanie rozpoczęło się 24 marca 1794 r. Wówczas Kościuszko na Rynku Głównym w  Krakowie odczytał „Akt powstania obywatelów, mieszkańców województwa krakowskiego”. Akt uznawał Kościuszkę „za najwyższego i jedynego Naczelnika i rządcę całego powstania” oraz zapowiadał powołanie Rady Najwyższej Narodowej, która miała pełnić funkcję rządu powstańczego. Tego samego dnia Kościuszko wydał kilka ważnych odezw: „Do wojska polskiego i litewskiego”, „Do obywatelów”, „Do duchowieństwa polskiego”, „Do kobiet polskich”. Kwatera główna Naczelnika znalazła siedzibę w Szarej Kamienicy przy Rynku Głównym.

Tadeusz okazał się zdolnym organizatorem i pełnym charyzmy przywódcą. Do pierwszej konfrontacji z wrogiem doszło 4 IV 1794 roku pod Racławicami. Racławicka wiktoria to zasługa podkrakowskich chłopów – kosynierów. 4 tysiące żołnierzy i 1920 kosynierów stanęło twarzą w twarz z 2900 Rosjanami generała Aleksandra Tormasowa. Czas naglił, w pobliżu była większa formacja rosyjska, dowodzona przez Fiodora Denisowa. Po 3 godzinach bitwy śmiały atak 320 kosynierów zdobył rosyjskie armaty. Tryumf był ogromny. Hasło „ Żywią i bronią” jest do dziś wyróżnikiem ruchu ludowego. Kościuszko, po bitwie przywdział symbolicznie chłopska sukmanę. Bohaterem bitwy racławickiej został kosynier Wojciech Bartos ( Bartosz Głowacki), którego Kościuszko awansował na stopień oficerski. 8 kwietnia 1794 r. odbyły się w Krakowie uroczyste obchody zwycięstwa pod Racławicami.                                                                             W czasie, gdy wybuchło i rozwijało się powstanie w krakowskim, 17 kwietnia 1794 roku rozpoczęły się walki w Warszawie. Na jego czele stał szewc Jan Kiliński. W kilka dni potem wybuchło powstanie na Litwie, dowodził nim Jakub Jasiński.                           

7 maja 1794 roku Naczelnik ogłosił słynny Uniwersał Połaniecki łagodzący pańszczyznę dla ochotników i zapewniający opiekę rządu chłopom. Akt ten miał związać chłopów z powstaniem.

5 czerwca 1794 roku Kościuszko ruszył na Szczekociny. 6 czerwca Naczelnik znalazł się w niekorzystnym położeniu. Był zmuszony stoczyć bitwę nie tylko z wojskiem rosyjskim Denisowa, ale także z armią króla Prus Fryderyka Wilhelma II. Polacy w tej bitwie ponieśli poważne straty, zginęło około 2 tysięcy żołnierzy, w tym generałowie: Józef Wodzicki, Jan Grochowski, śmiertelnie ranny został chłopski bohater Bartosz Głowacki. Wkrótce Kościuszko przedostał się osobiście do Warszawy, gdzie skoncentrował armie do obrony stolicy. Ta walka była ostatnią szansą insurekcji, a także państwa polskiego.  Bitwa o Warszawę rozegrana 28 sierpnia 1794 r. była największą w czasie oblężenia stolicy, przysporzyła ona chwały obrońcom, polskiemu wodzowi i załamała pruski plan opanowania miasta. Wobec intensyfikacji działań powstańczych w Wielkopolsce, Prusacy nocą z 5 na 6 września odstąpili spod Warszawy. 9 września Naczelnik skierował do Wielkopolski dywizję generała Jana Henryka Dąbrowskiego.

Sytuacja militarna powstania, która poprawiła się po zakończeniu oblężenia Warszawy, w połowie września pogorszyła się. Przez Wołyń w stronę Brześcia ciągnęła przeciw Polsce nowa armia rosyjska dowodzona przez generała Aleksandra Suworowa. Kościuszko zakładał, że Suworow spieszył z pomocą wojskom generała Ferensa. Kościuszko 9 października wyruszył pod Maciejowice.. Nasz Naczelnik oparł bitwę o umocnione wzgórze. Bitwa rozegrała się 10 października 1794 r., strona polska poniosła w niej klęskę. Sam Kościuszko został ranny w głowę i biodro. Trafił do niewoli. Prawdopodobnie wykrzyczał wówczas słowa: „Finis Poloniae! ( Koniec Polski). Niestety klęska pod Maciejowicami i wzięcie Kościuszki do niewoli złamało ducha powstańców. Drugim najwyższym Naczelnikiem powstania wybrano Tomasza Wawrzeckiego. Po klęsce maciejowickiej armia rosyjska skierowała się w kierunku Warszawy. 4 listopada rozpoczął się szturm Pragi, została ona zniszczona, a na jej obrońcach i ludności dokonano rzezi.

7 listopada wojska zajęły Warszawę. Walki ustały w połowie listopada 1794 roku.

Sam Kościuszko, mimo ran więziony był w Petersburgu. Zwolniony został z niewoli po śmierci carycy Katarzyny II przez cara Pawła I (28 listopada 1796 roku). Uwolnienie Kościuszki uzależnione było od złożenia przysięgi wiernopoddańczej przez Naczelnika.

10 grudnia władca Rosji ogłosił amnestię dla wszystkich Polaków wiezionych w Rosji. Dziewięć dni po tym wydarzeniu Kościuszko wyjechał do Ameryki, by odzyskać zaległy żołd i posiadłość ziemską. Po wyleczeniu ran wrócił do Europy, zleciwszy sprzedaż posiadłości Jeffersonowi. Dochód przeznaczył na wykup i uwolnienie murzyńskich niewolników. Jefferson nie dotrzymał tego zobowiązania.

Kościuszko w 1798 r. przybył do Paryża. Tam wielokrotnie rozmawiał z Napoleonem i carem Aleksandrem o przyszłości Polski. Nie podjął współpracy z żadnym z nich, gdyż słusznie uważał, że sprawę polską traktują instrumentalnie. Naszemu bohaterowi zawdzięczamy powstanie ważnej broszury: „Czy Polacy mogą wybić się na niepodległość”, została ona spisana przez sekretarza, Józefa Pawlikowskiego pod kierunkiem Naczelnika w 1800 roku.

Pod koniec życia w październiku 1815 roku, „nie mogąc zdatnie usłużyć Ojczyźnie”, Kościuszko wyjechał do Szwajcarii. Zamieszkał u rodziny Franciszka Ksawerego Zeltnera, gdzie był podziwiany i czczony jako żołnierz walczący o wolność, człowiek prawy i niezłomny.

Na początku października 1817 r. Kościuszko poważnie zachorował i 15 października zmarł w wieku 71 lat. Przed śmiercią zwolnił z poddaństwa i nadał na własność ziemię chłopom siechnowickim. Uroczysty pogrzeb Kościuszki odbył się 19 października w kościele pojezuickim w Solurze. W 1818 r. zabalsamowane zwłoki Kościuszki zostały sprowadzone do Krakowa i spoczęły ostatecznie w krypcie św. Leonarda Katedry Wawelskiej obok

ks. Józefa Poniatowskiego. W domu, w którym zmarł Tadeusz znajduje się dziś jego muzeum. Nie był to jednak koniec odysei bohatera. Jego serce otrzymała córka gospodarzy Emilia Zeltner, która przekazała go później do Muzeum Polskiego w Rapperswillu. Stąd w 1927 roku trafiło ono na Zamek Królewski w Warszawie. Ocalone z wojennej pożogi, znajduje się tam po dziś dzień.

Ciekawostki

1. O popularności postaci Tadeusza Kościuszki w Polsce i na świecie świadczy m.in. liczba szkół i instytucji, których jest patronem. W USA pod względem liczby pomników Kościuszko jest drugi po George’u Waszyngtonie, a jego imieniem nazwano autostrady, mosty i parki. Nazwisko Kościuszki noszą także miejscowości w stanach Missisipi i Texas oraz hrabstwo w Indianie. Dzięki polskiemu podróżnikowi i odkrywcy Pawłowi Strzeleckiemu imię Kościuszki nosi także najwyższy szczyt Australii – Mount Kociuszko (2228m n.p.m.)

2. Bohater został wyróżniony przez Naród Polski w sposób wyjątkowy, który to w latach 1820 -1823 usypał na wzgórzu bł. Bronisławy wzniosły Kopiec jako pomnik – mogiłę – znak wiecznotrwały, pod nadzorem  „Komitetu Zarządzającego Budową Kopca Kościuszki”, który  trwa nieprzerwanie do dnia dzisiejszego pod nazwą Komitet Kopca Kościuszki w Krakowie.

3. W czasie II wojny światowej patronat Kościuszki przyjmowały polskie oddziały partyzanckie, a także Pierwsza Dywizja Piechoty utworzona w ZSRR w 1943 r. oraz słynny Dywizjon Myśliwski 303 w Wielkiej Brytanii.

4. Postać Tadeusza Kościuszki uwiecznili w malarstwie m.in. Michał Stachowicz, Juliusz Kossak, Jan Matejko.

5. W stulecie rocznicy wybuchu insurekcji powstała we Lwowie słynna Panorama Racławicka, namalowana przez Wojciecha Kossaka i Jana Stykę.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *